Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (Obsessive-Compulsive Disorder, OCD) χαρακτηρίζεται από ιδεοληψίες (επιθετικές ή ανεπιθύμητες σκέψεις) και καταναγκασμούς (επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ή νοητικές ενέργειες) που το άτομο αισθάνεται υποχρεωμένο να εκτελεί για να μειώσει το άγχος που προκαλούν οι ιδεοληψίες. Δεν πρόκειται απλώς για «περιέργεια» ή «τελειομανία», αλλά για διαταραχή που επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής.

Σκέψεις και γνωσιακά μοτίβα

Τα άτομα με OCD συχνά βιώνουν:

• Ιδεοληψίες: ανεπιθύμητες, επίμονες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που προκαλούν έντονο άγχος (π.χ. φόβος μόλυνσης, επιθετικές σκέψεις, αμφιβολία για ολοκλήρωση έργων).

• Αμφιβολία και δυσφορία: συνεχή αμφιβολία για το αν ολοκλήρωσαν μια ενέργεια σωστά ή αν προκάλεσαν βλάβη.

• Τελειομανία και υπερβολική εστίαση στη λεπτομέρεια, συνδεδεμένη με την ανάγκη ελέγχου.

Αυτά τα μοτίβα σκέψης συχνά είναι απρόσκλητα, καταναγκαστικά και ενοχλητικά, με αποτέλεσμα έντονη εσωτερική σύγκρουση.

Συναισθήματα

Τα συναισθήματα που συνδέονται με OCD περιλαμβάνουν:

• Άγχος και ένταση, ειδικά όταν το άτομο προσπαθεί να καταπολεμήσει ή να καταπνίξει τις ιδεοληψίες.

• Ενοχή και ντροπή, λόγω του περιεχομένου των σκέψεων ή της ανάγκης για καταναγκασμούς.

• Αίσθημα ανασφάλειας, που οδηγεί σε επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές για προσωρινή ανακούφιση.

• Συχνά εμφανίζεται αίσθηση απώλειας ελέγχου πάνω στον νου ή τις πράξεις τους.

Συμπεριφορά

Τα άτομα με OCD εκτελούν καταναγκασμούς, δηλαδή επαναλαμβανόμενες ενέργειες ή νοητικές πράξεις, όπως:

• Έλεγχος: επανειλημμένος έλεγχος κλειδιών, θυρών, συσκευών.

• Καθαριότητα και πλύσιμο: συχνό πλύσιμο χεριών ή καθαρισμός αντικειμένων.

• Οργάνωση/τακτοποίηση: επαναλαμβανόμενη τοποθέτηση αντικειμένων με συγκεκριμένο τρόπο.

• Νοητικοί καταναγκασμοί: επανάληψη προσευχών, μέτρημα ή σιωπηλές προσευχές για να αποφευχθεί κακό.

Οι καταναγκασμοί προσωρινά μειώνουν το άγχος, αλλά μακροπρόθεσμα ενισχύουν το κύκλο ιδεοληψιών – καταναγκασμών.

Κριτήρια κατά DSM-5

Σύμφωνα με το DSM-5 (American Psychiatric Association, 2022), τα κύρια κριτήρια για OCD είναι:

1. Ιδεοληψίες, καταναγκασμοί ή και τα δύο.

   • Ιδεοληψίες: επίμονες, ανεπιθύμητες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις.

   • Καταναγκασμοί: επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ή νοητικές πράξεις.

2. Οι ιδεοληψίες ή καταναγκασμοί προκαλούν σημαντική δυσφορία ή διαταράσσουν τη λειτουργικότητα.

3. Ο χρόνος ή η ένταση είναι υπερβολικός (π.χ. >1 ώρα/ημέρα).

4. Δεν οφείλεται σε άλλες ιατρικές καταστάσεις ή ουσίες.

Φαρμακευτική αγωγή

Η OCD αντιμετωπίζεται συχνά με αντικαταθλιπτικά της κατηγορίας SSRI, όπως:

• Fluoxetine, Sertraline, Paroxetine, Escitalopram

• Σε κάποιες περιπτώσεις, Clomipramine (τρικυκλικό αντικαταθλιπτικό)

• Η φαρμακευτική αγωγή μειώνει την ένταση των ιδεοληψιών και καταναγκασμών, αλλά η ψυχοθεραπεία είναι κρίσιμη για μακροχρόνια διαχείριση.

Ψυχοθεραπευτική παρέμβαση

Η θεραπεία επιλογής είναι Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) με έμφαση στην έκθεση και πρόληψη ανταπόκρισης (ERP):

1. Έκθεση (Exposure): σταδιακή έκθεση σε καταστάσεις που προκαλούν άγχος (π.χ. άπλυτα αντικείμενα, αμφιβολία).

2. Αποφυγή καταναγκασμών (Response Prevention): εκμάθηση να μην εκτελούνται οι καταναγκασμοί, ώστε να μειώνεται η ένταση του άγχους με τον χρόνο.

3. Γνωσιακή αναδόμηση: αναγνώριση και τροποποίηση δυσλειτουργικών σκέψεων γύρω από τον κίνδυνο ή την «ανάγκη» για καταναγκασμούς.

4. Συμπληρωματικά εργαλεία: τεχνικές χαλάρωσης, διαχείριση άγχους, οικογενειακή υποστήριξη.

Η συνδυασμένη φαρμακευτική και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση δίνει τα καλύτερα αποτελέσματα.

Συμπέρασμα

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή είναι μια σοβαρή αλλά αντιμετωπίσιμη διαταραχή. Με έγκαιρη διάγνωση, κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή και CBT/ERP, τα άτομα μπορούν να μειώσουν τις ιδεοληψίες και καταναγκασμούς, να διαχειριστούν το άγχος τους και να βελτιώσουν τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής τους.

Βιβλιογραφία

• American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.

• Abramowitz, J. S., McKay, D., & Storch, E. A. (2017). The Oxford Handbook of Obsessive Compulsive and Spectrum Disorders. Oxford University Press.

• Fineberg, N. A., Reghunandanan, S., Brown, A., & Pampaloni, I. (2013). Obsessive-compulsive disorder: A review of the clinical and genetic aspects. Psychiatry Research, 210(3), 1109–1117.

• Koran, L. M., Hanna, G. L., Hollander, E., Nestadt, G., & Simpson, H. B. (2007). Practice guideline for the treatment of patients with obsessive-compulsive disorder. American Journal of Psychiatry, 164(7), 5–53.

• Abramowitz, J. S. (2006). The Psychological Treatment of Obsessive-Compulsive Disorder. Cambridge University Press.