Συννοσηρότητα: όταν συνυπάρχουν περισσότερες δυσκολίες

Στην κλινική πράξη είναι σπάνιο ένα άτομο να παρουσιάζει μία και μόνο ψυχική δυσκολία με «καθαρά» όρια. Αντίθετα, συχνά παρατηρείται η συννοσηρότητα, δηλαδή η ταυτόχρονη παρουσία δύο ή περισσότερων ψυχικών διαταραχών ή συμπτωματικών συνδρόμων στο ίδιο άτομο. 

Η συννοσηρότητα δεν αποτελεί εξαίρεση αλλά τον κανόνα, και η κατανόησή της είναι κρίσιμη για την ορθή αξιολόγηση και την αποτελεσματική θεραπευτική παρέμβαση.

Τι είναι η συννοσηρότητα

Ο όρος συννοσηρότητα (comorbidity) αναφέρεται στη συνύπαρξη περισσότερων από μία διαγνωστικών οντοτήτων στον ίδιο χρόνο ή διαχρονικά. Για παράδειγμα:

• κατάθλιψη και αγχώδης διαταραχή,

• ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και διαταραχή προσωπικότητας,

• PTSD και χρήση ουσιών,

• διαταραχές πρόσληψης τροφής και κατάθλιψη.

Η συννοσηρότητα δεν σημαίνει απαραίτητα πολλαπλές «ξεχωριστές ασθένειες», αλλά συχνά αντικατοπτρίζει κοινά υποκείμενα ψυχοβιολογικά και αναπτυξιακά μοτίβα.

Πόσο συχνή είναι

Έρευνες δείχνουν ότι πάνω από το 50% των ατόμων με μία ψυχική διαταραχή πληρούν τα κριτήρια και για τουλάχιστον μία ακόμη κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά συννοσηρότητας παρατηρούνται:

• μεταξύ άγχους και κατάθλιψης,

• μεταξύ τραύματος και διαταραχών προσωπικότητας,

• μεταξύ χρήσης ουσιών και διαταραχών διάθεσης.

Η συννοσηρότητα σχετίζεται με μεγαλύτερη ένταση συμπτωμάτων, χρόνια πορεία και αυξημένη λειτουργική έκπτωση.

Γιατί συνυπάρχουν περισσότερες δυσκολίες

Η συννοσηρότητα δεν είναι τυχαία. Υπάρχουν πολλοί αλληλοεπιδρώντες παράγοντες:

Κοινά βιολογικά και νευροψυχολογικά στοιχεία

Διαταραχές στη ρύθμιση του άγχους, της διάθεσης και της παρορμητικότητας συχνά εμπλέκουν παρόμοια νευρωνικά κυκλώματα. Αυτό αυξάνει την πιθανότητα πολλαπλών εκδηλώσεων.

Αναπτυξιακοί και τραυματικοί παράγοντες

Πρώιμο τραύμα, παραμέληση ή αστάθεια στη φροντίδα μπορεί να επηρεάσουν πολλαπλούς τομείς ψυχικής λειτουργίας, οδηγώντας σε σύνθετα κλινικά προφίλ.

Γνωσιακά και συναισθηματικά μοτίβα

Δυσλειτουργικές βασικές πεποιθήσεις (π.χ. «δεν αξίζω», «ο κόσμος είναι επικίνδυνος») μπορεί να εκδηλωθούν τόσο ως άγχος όσο και ως κατάθλιψη ή διαταραχές σχέσεων.

Διαγνωστική επικάλυψη

Ορισμένα συμπτώματα (π.χ. αϋπνία, ευερεθιστότητα, δυσκολία συγκέντρωσης) εμφανίζονται σε πολλές διαταραχές, γεγονός που ενισχύει τη διαγνωστική πολυπλοκότητα.

Πώς βιώνεται από το άτομο

Η συννοσηρότητα συχνά βιώνεται ως:

• σύγχυση και αίσθηση ότι «τίποτα δεν εξηγεί πλήρως τι μου συμβαίνει»,

• απογοήτευση από θεραπείες που στοχεύουν μόνο σε ένα σύμπτωμα,

• αυξημένο αίσθημα ενοχής ή ανεπάρκειας,

• δυσκολία στη λειτουργικότητα και στις σχέσεις.

Πολλοί θεραπευόμενοι αισθάνονται ότι «κάτι δεν πάει καλά σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα», χωρίς να μπορούν να το οργανώσουν λεκτικά.

Κλινικές επιπτώσεις και θεραπευτικές προκλήσεις

Η συννοσηρότητα απαιτεί ολιστική και εξατομικευμένη προσέγγιση. Η εστίαση αποκλειστικά σε μία διάγνωση μπορεί να οδηγήσει σε:

• μερική βελτίωση,

• υποτροπές,

• αίσθηση αποτυχίας της θεραπείας.

Αντίθετα, η διερεύνηση των κοινών μηχανισμών (π.χ. δυσκολίες ρύθμισης συναισθήματος, τραυματικά βιώματα, δυσλειτουργικά σχήματα) επιτρέπει πιο ουσιαστική παρέμβαση.

Θεραπευτικές προσεγγίσεις στη συννοσηρότητα

Η σύγχρονη ψυχοθεραπεία δεν αντιμετωπίζει τη συννοσηρότητα ως εμπόδιο, αλλά ως κλινική πληροφορία. Αποτελεσματικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν:

• Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία με διαγνωστική ευελιξία

• Θεραπεία Σχημάτων για σύνθετα προφίλ

• Τραυματοκεντρικές προσεγγίσεις (EMDR, TF-CBT)

• Διαγνωστικά διαστασιολογικά μοντέλα αντί αυστηρών κατηγοριών

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η φαρμακοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει επικουρικά, με προσεκτική αξιολόγηση των αλληλεπιδράσεων.

Συμπέρασμα

Η συννοσηρότητα δεν σημαίνει «περισσότερα προβλήματα», αλλά περισσότερες πληροφορίες για το πώς λειτουργεί το άτομο ψυχικά. Όταν αναγνωρίζεται και αντιμετωπίζεται με επαγγελματισμό, ακρίβεια και κατανόηση, μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για βαθύτερη θεραπευτική αλλαγή και ουσιαστική βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Βιβλιογραφία

• American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.

• Kessler, R. C., et al. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of mental disorders. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593–602.

• Clark, L. A., Watson, D., & Reynolds, S. (1995). Diagnosis and classification of psychopathology. Psychological Bulletin, 117(1), 110–131.

• Krueger, R. F., & Markon, K. E. (2006). Reinterpreting comorbidity. Journal of Abnormal Psychology, 115(1), 111–124.

• Barlow, D. H., et al. (2017). Unified Protocol for Transdiagnostic Treatment of Emotional Disorders. Oxford University Press.

• Cloitre, M., et al. (2014). Treatment of complex PTSD. European Journal of Psychotraumatology, 5(1).