Ψυχικό τραύμα: όταν η εμπειρία ξεπερνά την αντοχή του νου

Το ψυχικό τραύμα δεν είναι απλώς ένα δυσάρεστο γεγονός. Δεν ταυτίζεται με αυτό που συνέβη, αλλά με αυτό που συνέβη μέσα στον άνθρωπο ως αποτέλεσμα της εμπειρίας. Είναι η στιγμή όπου ο ψυχισμός, το σώμα και το νευρικό σύστημα εκτίθενται σε κάτι που υπερβαίνει τις δυνατότητες κατανόησης, επεξεργασίας και ενσωμάτωσης. Το τραύμα διαρρηγνύει τη συνέχεια της εμπειρίας και αφήνει πίσω του ρήγματα: στη μνήμη, στην αίσθηση ασφάλειας, στη σχέση με τον εαυτό και τους άλλους.

Σε αντίθεση με το καθημερινό στρες, το τραύμα χαρακτηρίζεται από αίσθηση αδυναμίας, απώλειας ελέγχου και υπαρξιακής απειλής. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να διαφύγει, να αντιδράσει ή να νοηματοδοτήσει αυτό που συμβαίνει. Το σύστημα επιβίωσης αναλαμβάνει πλήρως, συχνά εις βάρος της συνειδητής επεξεργασίας.

Τι είναι το ψυχικό τραύμα

Σύμφωνα με τη σύγχρονη ψυχοτραυματολογία, το τραύμα είναι μια δυσπροσαρμοστική αποτύπωση εμπειρίας στο νευρικό σύστημα, η οποία παραμένει «ενεργή» ακόμη και όταν ο κίνδυνος έχει παρέλθει (van der Kolk, 2014). Δεν αφορά μόνο ακραία γεγονότα (πόλεμο, κακοποίηση, ατυχήματα), αλλά και χρόνιες ή αναπτυξιακές εμπειρίες, όπως η συναισθηματική παραμέληση, η απόρριψη, η απρόβλεπτη γονεϊκή συμπεριφορά ή οι επαναλαμβανόμενες διαπροσωπικές πληγές.

Έτσι διακρίνουμε:

• Οξύ τραύμα (μεμονωμένο γεγονός)

• Χρόνιο τραύμα (επαναλαμβανόμενη έκθεση)

• Αναπτυξιακό τραύμα (στην παιδική ηλικία, μέσα σε σχέσεις προσκόλλησης)

• Σύνθετο τραύμα (complex trauma), όπου συνυπάρχουν πολλαπλές μορφές κακοποίησης ή παραμέλησης

Τραύμα και σώμα: ο ρόλος του νευρικού συστήματος

Το τραύμα δεν αποθηκεύεται μόνο ως ανάμνηση, αλλά ενσωματώνεται στο σώμα. Το αυτόνομο νευρικό σύστημα παραμένει σε κατάσταση υπερδιέγερσης (fight/flight) ή κατάρρευσης (freeze/shutdown). Ο οργανισμός «μαθαίνει» ότι ο κόσμος δεν είναι ασφαλής και αντιδρά σαν ο κίνδυνος να είναι διαρκώς παρών.

Αυτό εξηγεί γιατί οι τραυματικές αντιδράσεις συχνά είναι:

• σωματικές (ταχυκαρδία, μυϊκή ένταση, πόνοι)

• αυτόματες και δυσανάλογες

• ανεξάρτητες από τη λογική κατανόηση

Το σώμα θυμάται αυτό που ο νους δεν μπορεί να αφηγηθεί (van der Kolk, 2014).

Τραύμα και μνήμη

Η τραυματική μνήμη είναι κατακερματισμένη. Δεν αποθηκεύεται με γραμμικό, αφηγηματικό τρόπο, αλλά ως αισθητηριακά θραύσματα: εικόνες, οσμές, σωματικές αισθήσεις, συναισθήματα. Γι’ αυτό και συχνά επιστρέφει με τη μορφή flashbacks, εφιαλτών ή έντονων σωματικών αντιδράσεων, χωρίς συνειδητή ανάμνηση του «τι ακριβώς συνέβη».

Η επανενεργοποίηση του τραύματος (triggering) δεν αφορά το παρελθόν καθαυτό, αλλά το παρόν που βιώνεται σαν παρελθόν.

Συναισθηματικές και γνωστικές επιπτώσεις

Το ψυχικό τραύμα επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο:

• αντιλαμβάνεται τον εαυτό του

• σχετίζεται με τους άλλους

• νοηματοδοτεί τον κόσμο

Συχνές εσωτερικές πεποιθήσεις είναι:

• «Δεν είμαι ασφαλής»

• «Δεν αξίζω»

• «Κάτι φταίει σε μένα»

• «Οι άλλοι θα με πληγώσουν»

• «Δεν έχω έλεγχο»

Τα συναισθήματα κυμαίνονται μεταξύ έντονου φόβου, θυμού, ντροπής, ενοχής ή συναισθηματικού μουδιάσματος. Πολλοί τραυματισμένοι άνθρωποι δεν νιώθουν «υπερβολικά», αλλά δεν νιώθουν αρκετά, ως μηχανισμό προστασίας.

Τραύμα και σχέσεις

Το τραύμα είναι κατεξοχήν σχεσιακό. Δημιουργείται συχνά μέσα σε σχέσεις και επανενεργοποιείται μέσα σε σχέσεις. Οι δυσκολίες εμπιστοσύνης, τα ακραία μοτίβα προσκόλλησης, η ανάγκη ελέγχου ή η απόσυρση είναι συχνές εκδηλώσεις.

Ο άλλος βιώνεται ταυτόχρονα ως:

• επιθυμητός (ανάγκη για σύνδεση)

• επικίνδυνος (φόβος επανάληψης του πόνου)

Αυτό το διπλό βίωμα δημιουργεί έντονες εσωτερικές συγκρούσεις.

Διαγνωστικές εκφάνσεις

Το τραύμα μπορεί να εκφραστεί μέσα από:

• Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD)

• Σύνθετη PTSD (ICD-11)

• Διαταραχές άγχους και διάθεσης

• Διαταραχές προσωπικότητας

• Ψυχοσωματικά συμπτώματα

• Διατροφικές διαταραχές

• Εθιστικές συμπεριφορές

Συχνά το τραύμα βρίσκεται πίσω από τη συμπτωματολογία, χωρίς να είναι άμεσα αναγνωρίσιμο.

Θεραπεία του τραύματος

Η θεραπεία του τραύματος δεν στοχεύει στην απλή «ανάμνηση» του γεγονότος, αλλά στην αποκατάσταση της αίσθησης ασφάλειας και συνοχής. Κεντρικοί άξονες είναι:

• σταθεροποίηση

• ρύθμιση του νευρικού συστήματος

• επεξεργασία τραυματικής μνήμης

• επανασύνδεση με το σώμα και τον εαυτό

Αποτελεσματικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν:

• Trauma-focused CBT

• EMDR

• Somatic Experiencing

• Σχεσιακή ψυχοθεραπεία

• ACT και mindfulness-based παρεμβάσεις

Η θεραπευτική σχέση αποτελεί τον βασικό φορέα ίασης: μια διορθωτική εμπειρία ασφάλειας και συναισθηματικής παρουσίας.

Το τραύμα και το νόημα

Παρότι το τραύμα δεν «συμβαίνει για κάποιο λόγο», η θεραπεία συχνά οδηγεί σε ανακατασκευή νοήματος. Όχι εξιδανίκευση του πόνου, αλλά ενσωμάτωσή του στην προσωπική ιστορία χωρίς να την καθορίζει.

Η ανάρρωση δεν σημαίνει λήθη, αλλά απελευθέρωση από την αιχμαλωσία του παρελθόντος.

Συμπέρασμα

Το ψυχικό τραύμα είναι μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, που αφορά όχι μόνο το τι συνέβη, αλλά το πώς αυτό εγγράφηκε στο σώμα, στον νου και στις σχέσεις. Η κατανόηση του τραύματος απαιτεί πολυεπίπεδη ματιά: βιολογική, ψυχολογική, σχεσιακή και υπαρξιακή. Η θεραπεία του δεν είναι γραμμική, αλλά δυνατή, όταν υπάρχει ασφάλεια, χρόνος και ουσιαστική ανθρώπινη παρουσία.

Βιβλιογραφία

• American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR. APA Publishing.

• van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.

• Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.

• Courtois, C. A., & Ford, J. D. (2013). Treatment of Complex Trauma. Guilford Press.

• Levine, P. A. (2010). In an Unspoken Voice. North Atlantic Books.

• Ogden, P., Minton, K., & Pain, C. (2006). Trauma and the Body. Norton.

• Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind. Guilford Press.

• Brewin, C. R. (2007). Autobiographical memory for trauma. Journal of Abnormal Psychology, 116(3), 421–434.