Μοτίβα σχέσεων που επαναλαμβάνονται: γιατί τα ίδια σενάρια επανέρχονται

Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι μια συνεχής διαδικασία εξερεύνησης, μάθησης και σύνδεσης. Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι παρατηρούν ότι επαναλαμβάνουν τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις τους: ίδιες συγκρούσεις, ίδια δυναμική εξάρτησης ή απόρριψης, και παρόμοιες συναισθηματικές δυσκολίες. Αυτή η επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά δεν είναι τυχαία, αλλά συχνά συνδέεται με βαθύτερα ψυχολογικά μοτίβα, εμπειρίες της παιδικής ηλικίας και αναπτυξιακές πεποιθήσεις. Η κατανόηση αυτών των μοτίβων αποτελεί το πρώτο βήμα για ουσιαστική αλλαγή και υγιέστερες σχέσεις.

Τι εννοούμε με «μοτίβα σχέσεων»

Ένα μοτίβο σχέσης είναι ένα σταθερό επαναλαμβανόμενο πρότυπο σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφορών που αναπαράγεται σε διαφορετικές σχέσεις. Για παράδειγμα, κάποιος που νιώθει ότι εγκαταλείπεται συχνά μπορεί να ελκύει συντρόφους που απομακρύνονται, δημιουργώντας έναν κύκλο ανασφάλειας και σύγκρουσης.

Τα μοτίβα μπορεί να είναι:

• Συναισθηματικά: φόβος εγκατάλειψης, ανασφάλεια, υπερβολική ανάγκη επιβεβαίωσης

• Συμπεριφορικά: παθητικότητα, επιθετικότητα, υπερβολικός έλεγχος, αποφυγή

• Γνωστικά: δυσλειτουργικές πεποιθήσεις για τον εαυτό («Δεν αξίζω αγάπη») ή για τους άλλους («Οι άνθρωποι πάντα με προδίδουν»)

Αυτά τα μοτίβα δεν εμφανίζονται μόνο σε ερωτικές σχέσεις, αλλά και σε φιλικές, οικογενειακές και επαγγελματικές.

Οι ρίζες των επαναλαμβανόμενων μοτίβων

1. Αναπτυξιακές εμπειρίες και παιδικά τραύματα

Οι πρώιμες σχέσεις με γονείς ή φροντιστές δημιουργούν το συναισθηματικό «μοτίβο ασφάλειας». Σύμφωνα με τη θεωρία του δεσμού (Bowlby, 1969):

• Ασφαλής δεσμός οδηγεί σε σταθερές, υγιείς σχέσεις

• Απορριπτικός ή ανασφαλής δεσμός δημιουργεί μοτίβα αναζήτησης έγκρισης ή αποφυγής

Για παράδειγμα, ένα παιδί που μεγάλωσε με γονείς επικριτικούς ή απρόβλεπτους μπορεί να αναπτύξει μοτίβο συναισθηματικής εγρήγορσης και φόβου απόρριψης στην ενήλικη ζωή.

2. Σχήματα προσωπικότητας και γνωστικά μοτίβα

Οι θεωρίες σχημάτων (Young, 1990) περιγράφουν ότι οι άνθρωποι δημιουργούν σταθερές εσωτερικές αναπαραστάσεις του εαυτού και των σχέσεων. Όταν ένα άτομο έχει εσωτερικεύσει μοτίβα όπως:

• «Δεν αξίζω αγάπη»

• «Πρέπει να ευχαριστώ τους άλλους για να είμαι αποδεκτός»

• «Οι σχέσεις είναι επικίνδυνες»

… αυτά τα μοτίβα επηρεάζουν τις επιλογές και τις συμπεριφορές του, δημιουργώντας έναν κύκλο επαναλαμβανόμενων δυσκολιών.

3. Συναισθηματικές ανάγκες και μηχανισμοί αντιμετώπισης

Τα μοτίβα επαναλαμβάνονται επειδή συχνά ικανοποιούν υποσυνείδητες ανάγκες ή είναι μηχανισμοί επιβίωσης:

• Έλεγχος: προστατεύει από τον φόβο απώλειας

• Απόσυρση: προλαμβάνει τραυματικές εμπειρίες

• Υπερπροσαρμογή: εξασφαλίζει αποδοχή

Παρόλο που αρχικά μπορεί να φαίνονται προστατευτικά, μακροπρόθεσμα περιορίζουν την αυθεντική σύνδεση και την ευεξία.

Συχνά επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις

1. Το μοτίβο εγκατάλειψης και αναζήτησης
   Άτομα που φοβούνται την εγκατάλειψη μπορεί να προσελκύουν συντρόφους ασταθείς ή απρόσιτους, επιβεβαιώνοντας τις αρχικές φοβίες τους.

2. Το μοτίβο υπερβολικής προσφοράς και εξάντλησης
   Η ανάγκη να ευχαριστούμε οδηγεί σε σχέσεις όπου οι προσωπικές ανάγκες παραμελούνται, δημιουργώντας θυμό και απογοήτευση.

3. Το μοτίβο σύγκρουσης και επανάληψης
   Άτομα που βιώνουν έντονα συναισθήματα θυμού ή αδικίας μπορεί να επαναλαμβάνουν σχέσεις με διαρκείς συγκρούσεις, επαναφέροντας το ίδιο μοτίβο λύπης ή έντασης.

4. Το μοτίβο αποφυγής και απόσυρσης
   Η αποφυγή οικειότητας δημιουργεί σχέσεις επιφανειακές, με δυσκολία σύνδεσης και μοναξιά.

5. Το μοτίβο ελέγχου και εξάρτησης
   Η ανάγκη να διαχειριζόμαστε τα πάντα οδηγεί σε σχέσεις με δυναμικές υπερβολικού ελέγχου ή συναισθηματικής εξάρτησης.

Οι συνέπειες των επαναλαμβανόμενων μοτίβων

Η συνεχής αναπαραγωγή δυσλειτουργικών μοτίβων μπορεί να προκαλέσει:

• Συναισθηματική εξουθένωση και άγχος

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση και αίσθηση αδυναμίας

• Δυσκολία στη δημιουργία μακροχρόνιων σχέσεων

• Υψηλή πιθανότητα συννοσηρότητας με κατάθλιψη, άγχος ή διατροφικές διαταραχές

Η αναγνώριση αυτών των μοτίβων αποτελεί προϋπόθεση για αλλαγή.

Πώς μπορούμε να σπάσουμε τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα

1. Αυτοπαρατήρηση και αυτογνωσία

Η κατανόηση των προσωπικών μοτίβων απαιτεί προσεκτική παρατήρηση σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφορών. Η τήρηση ημερολογίου σχέσεων μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση επαναλαμβανόμενων προτύπων.

2. Θεραπευτική διερεύνηση

Η ψυχοθεραπεία προσφέρει ασφαλές πλαίσιο για:

• Αναγνώριση παιδικών τραυμάτων και σχημάτων

• Κατανόηση του τρόπου που οι παρελθούσες εμπειρίες επηρεάζουν τις τρέχουσες σχέσεις

• Εξερεύνηση μηχανισμών αντιμετώπισης και αλλαγής

3. Εκπαίδευση στις δεξιότητες σχέσεων

Η εκμάθηση δεξιοτήτων όπως η assertiveness, η ενεργητική ακρόαση και η διαχείριση συγκρούσεωνενισχύει την ικανότητα να επιλέγουμε σχέσεις που σέβονται τις ανάγκες μας.

4. Αλλαγή μοτίβων μέσω πειραματισμού

Η αλλαγή απαιτεί μικρά βήματα:

• Θέτοντας όρια όπου ήταν δύσκολο στο παρελθόν

• Επιλέγοντας συντρόφους που ανταποκρίνονται διαφορετικά

• Αντιδρώντας διαφορετικά σε καταστάσεις που συνήθως πυροδοτούσαν το μοτίβο

Με την επαναληπτική πρακτική, δημιουργούνται νέα, υγιέστερα μοτίβα.

Ο ρόλος της ενσυναίσθησης και της αυτοσυμπόνιας

Η αλλαγή μοτίβων δεν αφορά μόνο τους άλλους, αλλά τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας. Η αυτοσυμπόνια επιτρέπει την παρατήρηση λαθών χωρίς καταδίκη, ενώ η ενσυναίσθηση ενισχύει τη σύνδεση με τους άλλους και την ικανότητα να σπάσουμε κύκλους επαναλαμβανόμενης δυσαρέσκειας.

Ολιστική προσέγγιση στη θεραπεία των μοτίβων σχέσεων

Η σύγχρονη θεραπεία συνδυάζει:

• Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): αναγνώριση δυσλειτουργικών πεποιθήσεων και αλλαγή συμπεριφοράς

• Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy): αντιμετώπιση βαθύτερων μοτίβων που πηγάζουν από παιδική ηλικία

• Διαπροσωπική Θεραπεία (IPT): βελτίωση δεξιοτήτων στις σχέσεις και διαχείριση συγκρούσεων

• Ψυχοεκπαίδευση και mindfulness: ανάπτυξη αυτοπαρατήρησης και συναισθηματικής αυτορρύθμισης

Η επιτυχής παρέμβαση συνδυάζει αυτογνωσία, πρακτική δεξιοτήτων και συνεχή υποστήριξη.

Συμπέρασμα

Τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα σχέσεων είναι η «ψυχολογική μας υπογραφή» που αντικατοπτρίζει τις πρώιμες εμπειρίες, τα σχήματα αυτοεκτίμησης και τις συναισθηματικές μας ανάγκες. Η αναγνώριση και η αλλαγή τους απαιτεί ενσυναίσθηση, αυτογνωσία και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση. Όταν το άτομο μάθει να σπάει τους κύκλους των παλαιών μοτίβων, ανοίγει τον δρόμο για σχέσεις πιο υγιείς, αυθεντικές και συναισθηματικά ικανοποιητικές.

Η κατανόηση και η τροποποίηση των μοτίβων σχέσεων δεν είναι απλώς θεραπευτική διαδικασία αλλά και πρόσκληση για βαθύτερη σύνδεση με τον εαυτό και τους άλλους, επιτρέποντας την πραγματική ανάπτυξη και ευημερία.

Βιβλιογραφία

• Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Basic Books.

• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.

• Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.

• Johnson, S. M. (2019). Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. Little, Brown Spark.

• Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. Attachment in the Preschool Years, 121–160.

• Linehan, M. M. (2015). DBT Skills Training Manual (2nd ed.). Guilford Press.

• Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are. Guilford Press.