Αποφευκτική Διαταραχή Προσωπικότητας

Όταν η ανάγκη για σύνδεση συγκρούεται με τον φόβο της απόρριψης

Η Αποφευκτική Διαταραχή Προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από έντονη κοινωνική αναστολή, βαθιά αίσθηση ανεπάρκειας και υπερευαισθησία στην αρνητική αξιολόγηση. Τα άτομα επιθυμούν τις σχέσεις, αλλά τις αποφεύγουν, φοβούμενα την απόρριψη, τη γελοιοποίηση ή την κριτική.

Δεν πρόκειται για απλή ντροπαλότητα. Πρόκειται για δομικό μοτίβο προσωπικότητας που επηρεάζει τη λειτουργικότητα, τις σχέσεις και την αυτοεικόνα.

Βασικές σκέψεις (γνωσιακά μοτίβα)

Οι συχνότερες σκέψεις περιλαμβάνουν:

• «Δεν είμαι αρκετός/ή»

• «Αν με γνωρίσουν πραγματικά, θα με απορρίψουν»

• «Οι άλλοι είναι καλύτεροι από εμένα»

• «Η κριτική σημαίνει ότι δεν αξίζω»

• «Καλύτερα να μην προσπαθήσω, παρά να εκτεθώ»

Οι σκέψεις αυτές είναι σταθερές, αυτόματες και εσωτερικευμένες, διαμορφώνοντας μια μόνιμη αρνητική αυτοαντίληψη.

Συναισθήματα

Τα κυρίαρχα συναισθήματα είναι:

• Άγχος κοινωνικής έκθεσης

• Ντροπή και αμηχανία

• Αίσθηση κατωτερότητας

• Θλίψη και μοναξιά

• Φόβος απόρριψης

• Υποβόσκων θυμός προς τον εαυτό

Η συναισθηματική εμπειρία είναι συχνά σιωπηλή και εσωτερικευμένη, χωρίς εξωτερίκευση.

Συμπεριφορά

Η συμπεριφορά χαρακτηρίζεται από αποφυγή, όπως:

• Αποφυγή κοινωνικών επαφών, νέων σχέσεων ή επαγγελματικών ευκαιριών

• Απόσυρση σε ομάδες ή σχέσεις όπου υπάρχει απόλυτη ασφάλεια

• Περιορισμένη αυτοαποκάλυψη

• Υπερευαισθησία σε σχόλια ή βλέμματα

• Παθητικότητα και υποτακτικότητα

• Αποφυγή σύγκρουσης και διεκδίκησης

Η αποφυγή ανακουφίζει προσωρινά, αλλά ενισχύει μακροπρόθεσμα τη διαταραχή.

Συμπτώματα

• Έντονη κοινωνική αναστολή

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση

• Φόβος αρνητικής αξιολόγησης

• Περιορισμένο κοινωνικό δίκτυο

• Δυσκολία έκφρασης αναγκών

• Συννοσηρότητα με:

  • Κοινωνική Αγχώδη Διαταραχή

  • Κατάθλιψη

  • Άλλες διαταραχές προσωπικότητας (ιδίως εξαρτητική)

Διαγνωστικά κριτήρια κατά DSM-5-TR

Σύμφωνα με το DSM-5-TR (APA, 2022), απαιτείται ένα διάχυτο μοτίβο κοινωνικής αναστολής, αισθήματος ανεπάρκειας και υπερευαισθησίας στην κριτική, που αρχίζει στην πρώιμη ενήλικη ζωή και εμφανίζεται σε ποικίλα πλαίσια, όπως φαίνεται από τουλάχιστον 4 από τα παρακάτω:

1. Αποφυγή επαγγελματικών δραστηριοτήτων που απαιτούν διαπροσωπική επαφή

2. Απροθυμία εμπλοκής με άλλους αν δεν υπάρχει βεβαιότητα αποδοχής

3. Επιφυλακτικότητα σε στενές σχέσεις λόγω φόβου γελοιοποίησης

4. Υπεραπασχόληση με το ενδεχόμενο κριτικής ή απόρριψης

5. Αναστολή σε νέες καταστάσεις λόγω αισθημάτων ανεπάρκειας

6. Αυτοαντίληψη ως κοινωνικά ανεπαρκούς ή κατώτερου

7. Αποφυγή ρίσκου ή νέων δραστηριοτήτων από φόβο ντροπής

Ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις

1. Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT)

• Αναγνώριση και τροποποίηση δυσλειτουργικών πεποιθήσεων

• Σταδιακή έκθεση σε κοινωνικές καταστάσεις

• Ενίσχυση κοινωνικών δεξιοτήτων

2. Θεραπεία Σχημάτων (Schema Therapy)

Ιδιαίτερα αποτελεσματική:

• Εργασία σε σχήματα ντροπής, ελαττωματικότητας, απόρριψης

• Επανεπεξεργασία πρώιμων σχέσεων

• Ενίσχυση υγιούς ενήλικου τρόπου λειτουργίας

3. Ψυχοδυναμική / Σχεσιακή θεραπεία

• Διερεύνηση πρώιμων εμπειριών απόρριψης ή κριτικής

• Εργασία στη θεραπευτική σχέση ως ασφαλές πλαίσιο

• Κατανόηση ασυνείδητων φόβων εγγύτητας

Φαρμακοθεραπεία

Δεν υπάρχει ειδική φαρμακευτική αγωγή για την AvPD, ωστόσο μπορεί να χορηγηθεί συμπτωματικά, ιδίως όταν συνυπάρχει άγχος ή κατάθλιψη:

• SSRIs (π.χ. sertraline, escitalopram)

• SNRIs

• Σε ορισμένες περιπτώσεις αγχολυτικά (με προσοχή)

Η φαρμακοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ψυχοθεραπεία, αλλά μπορεί να διευκολύνει τη θεραπευτική διαδικασία.

Συμπέρασμα

Η Αποφευκτική Διαταραχή Προσωπικότητας δεν είναι επιλογή, αλλά ένας τρόπος επιβίωσης που βασίστηκε στην αποφυγή του πόνου. Με σταθερή θεραπευτική σχέση, κατάλληλη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση και χρόνο, το άτομο μπορεί να αναπτύξει ασφαλέστερη αυτοεικόνα, λειτουργικές σχέσεις και μεγαλύτερη ψυχική ελευθερία.

Βιβλιογραφία

• American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.

• Beck, A. T., Freeman, A., & Davis, D. (2004). Cognitive Therapy of Personality Disorders. Guilford Press.

• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. (2003). Schema Therapy. Guilford Press.

• Millon, T., Grossman, S., & Meagher, S. (2012). Personality Disorders in Modern Life. Wiley.

• Alden, L. E., & Taylor, C. T. (2011). Interpersonal processes in avoidant personality disorder. Journal of Personality Disorders, 25(4), 463–475.