Οι σχέσεις που διαμορφώνουν το νευρικό μας σύστημα: πώς οι άνθρωποι γύρω μας επηρεάζουν τη διάθεση, τη σκέψη και την ψυχική μας υγεία.

Η ζωή μας δεν εξελίσσεται σε ένα κενό. Από την παιδική ηλικία μέχρι την ενήλικη ζωή, οι άνθρωποι με τους οποίους αλληλεπιδρούμε διαμορφώνουν όχι μόνο την κοινωνική μας εμπειρία αλλά και τον τρόπο που ο εγκέφαλός μας λειτουργεί. Οι συναισθηματικές καταστάσεις των γύρω μας, οι τρόποι που αντιδρούν στο στρες, η ενέργεια και η διάθεσή τους, επηρεάζουν βαθιά τις νευρικές μας διεργασίες. Αυτό δεν αποτελεί απλή φιλοσοφική παρατήρηση: η σύγχρονη ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες έχουν αποδείξει ότι ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα καθρεφτίζουν τα συναισθήματα των άλλων, δημιουργώντας έναν ασυνείδητο συγχρονισμό (Hatfield, Cacioppo, & Rapson, 1993; Singer, 2006).

Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την ψυχική υγεία, καθώς μπορεί να ενισχύσει ή να επιβαρύνει την ανθεκτικότητα, το άγχος, την αυτοεκτίμηση και τη γνωστική λειτουργία. Η κατανόηση αυτής της δυναμικής μας δίνει τη δυνατότητα να κάνουμε συνειδητές επιλογές σχετικά με τον κοινωνικό μας περίγυρο, προστατεύοντας και ενισχύοντας τη συναισθηματική μας ισορροπία.

Νευροεπιστημονικό πλαίσιο: mirror neurons και emotional contagion

Μια από τις πιο σημαντικές ανακαλύψεις στη νευροεπιστήμη είναι οι νευρώνες-καθρέφτες. Αυτοί οι νευρώνες ενεργοποιούνται όχι μόνο όταν εκτελούμε μια δράση, αλλά και όταν παρατηρούμε κάποιον άλλο να την εκτελεί. Αντίστοιχα, ο εγκέφαλος «καθρεφτίζει» και τις συναισθηματικές καταστάσεις των άλλων, δημιουργώντας συναισθηματική μετάδοση (emotional contagion) (Rizzolatti & Craighero, 2004).

Αυτό σημαίνει ότι όταν βρισκόμαστε κοντά σε κάποιον που είναι ήρεμος, χαρούμενος και θετικός, ο εγκέφαλός μας τείνει να «συγχρονίζεται» με αυτό το συναισθηματικό πρότυπο, μειώνοντας το στρες και ενισχύοντας την προσοχή και την συγκέντρωση. Αντίθετα, η συνεχής επαφή με άτομα που είναι αγχώδη, αρνητικά ή τοξικά μπορεί να ενεργοποιήσει την απελευθέρωση κορτιζόλης, να προκαλέσει υπερδιέγερση και να κάνει τον εγκέφαλο να λειτουργεί σε κατάσταση αυξημένου άγχους ή ανησυχίας (Coan & Sbarra, 2015).

Η επίδραση στις σχέσεις και την ψυχική υγεία

Η κοινωνική αλληλεπίδραση είναι καθοριστική για την ψυχική μας υγεία. Ταυτόχρονα, οι σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως ρυθμιστές του συναισθηματικού μας συστήματος. Η παρουσία υποστηρικτικών και σταθερών ατόμων ενισχύει την ανθεκτικότητα, μειώνει την αίσθηση μοναξιάς και βελτιώνει την αυτοεκτίμηση. Αυτό συνδέεται με τη θεωρία της συναισθηματικής προσκόλλησης (Bowlby, 1980), σύμφωνα με την οποία οι σταθερές σχέσεις προσφέρουν «βάση ασφάλειας», ακόμα και στην ενήλικη ζωή.

Η απουσία ή η τοξικότητα των κοινωνικών σχέσεων μπορεί να έχει αντίθετο αποτέλεσμα, οδηγώντας σε υψηλότερα επίπεδα άγχους, καταθλιπτικά συμπτώματα και δυσκολία στη λήψη αποφάσεων. Έρευνες δείχνουν ότι η ποιότητα των σχέσεων σχετίζεται στενά με την αυτό-ρύθμιση του νευρικού συστήματος και την ψυχολογική ευεξία (Siegel, 2012).

Το κοινωνικό περιβάλλον και η επίδραση στην καθημερινή λειτουργία

Το ποιόν και το πώς αλληλεπιδρούμε επηρεάζει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Οι σχέσεις που προσφέρουν στήριξη ενισχύουν:

• την ικανότητα να αντιμετωπίζουμε στρεσογόνες καταστάσεις

• την ικανότητα να παίρνουμε αποφάσεις με ψυχραιμία

• τη δημιουργικότητα και την παραγωγικότητα

• την αίσθηση ασφάλειας και αυτοαξίας

Αντίθετα, η συνεχής έκθεση σε αρνητικούς ή τοξικούς ανθρώπους μπορεί να δημιουργήσει σταθερά αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, επηρεάζοντας τη μνήμη, τη διάθεση και τη γνωστική λειτουργία (McEwen, 2007).

Συνειδητή επιλογή του κοινωνικού κύκλου

Η συνειδητή επιλογή με ποιον περιβάλλεσαι αποτελεί στρατηγική για την ψυχική υγεία. Δεν είναι απλώς ζήτημα άνεσης ή «καλής παρέας», αλλά τρόπος ρύθμισης του νευρικού συστήματος. Ο καθένας μπορεί να αξιολογήσει:

• ποιοι τον στηρίζουν πραγματικά

• ποιοι τον κουράζουν ή τον επηρεάζουν αρνητικά

• ποιοι ενισχύουν τις λειτουργικές και παραγωγικές του συνήθειες σκέψης

Μικρές αλλαγές στον κοινωνικό περίγυρο μπορούν να επιφέρουν μακροχρόνιες αλλαγές στη διάθεση, στη λήψη αποφάσεων και στην συνολική ψυχολογική ευεξία.

Ο ρόλος της θετικής επικοινωνίας

Δεν αρκεί μόνο η επιλογή των κατάλληλων ανθρώπων· σημαντικό ρόλο παίζει και η ποιότητα της επικοινωνίας. Οι σχέσεις που ενθαρρύνουν ανοιχτή έκφραση συναισθημάτων, ακρόαση χωρίς κριτική και αμοιβαία στήριξη δημιουργούν ένα ασφαλές περιβάλλον, όπου το νευρικό σύστημα μπορεί να «ηρεμήσει» και να επανέλθει σε φυσιολογική λειτουργία (Coan, Schaefer, & Davidson, 2006).

Αντίθετα, σχέσεις με ένταση, αρνητισμό ή έλλειψη σεβασμού αυξάνουν τη νευρική διέγερση, επαναφέρουν τραυματικές μνήμες και περιορίζουν την ψυχική ευεξία.

Σχέσεις και παραγωγικά μοτίβα σκέψης

Όπως οι άνθρωποι γύρω μας επηρεάζουν τη διάθεση, επηρεάζουν και τα νοητικά μας μοτίβα. Η συνεχής επαφή με θετικούς, ήρεμους και δημιουργικούς ανθρώπους:

• ενισχύει τη συγκέντρωση

• προάγει τη δημιουργικότητα

• μειώνει τις αρνητικές, καταστροφικές σκέψεις

• διευκολύνει τη λήψη ρεαλιστικών και λειτουργικών αποφάσεων

Αντίθετα, οι σχέσεις που χαρακτηρίζονται από τοξικότητα ή αρνητισμό συχνά ενισχύουν κυκλικά ανησυχία, αυτοκριτική και ανασφάλεια.

Η συνειδητή καλλιέργεια κοινωνικών σχέσεων

Η διαχείριση του κοινωνικού περιβάλλοντος δεν είναι απλώς προσωπικό ζήτημα, αλλά νευροβιολογική στρατηγική. Ενσωματώνοντας συνειδητά άτομα που ενισχύουν την ασφάλεια, την αυτοεκτίμηση και τη θετική διάθεση, μπορούμε να:

• μειώσουμε τα επίπεδα κορτιζόλης

• αυξήσουμε τη ντοπαμίνη και την οξυτοκίνη

• ενισχύσουμε τη γνωστική και συναισθηματική λειτουργία

• ενδυναμώσουμε την ψυχική ανθεκτικότητα

Με άλλα λόγια, οι θετικές σχέσεις λειτουργούν ως σταθεροποιητής του νευρικού μας συστήματος, καθορίζοντας τη βασική μας συναισθηματική κατάσταση.

Ενσωμάτωση αυτής της γνώσης στην καθημερινή ζωή

Μερικά πρακτικά βήματα για να εφαρμόσει κάποιος αυτή τη γνώση:

1. Αξιολόγηση κοινωνικού κύκλου: ποιοι άνθρωποι προσφέρουν θετική επιρροή και ποιοι τοξική;

2. Συνειδητή μείωση τοξικών αλληλεπιδράσεων: περιορισμός επαφής με άτομα που προκαλούν άγχος ή αρνητικά συναισθήματα.

3. Ενίσχυση θετικών σχέσεων: επαφή με υποστηρικτικούς, ήρεμους και αισιόδοξους ανθρώπους.

4. Συναισθηματική ενσυνειδησία: παρατήρηση πώς οι άλλοι επηρεάζουν τη διάθεση και την ενέργειά σου.

5. Καλλιέργεια παραγωγικών δραστηριοτήτων σε κοινωνικό πλαίσιο: κοινά ενδιαφέροντα, δημιουργικές ομάδες, αθλητισμός.

Ακόμα και μικρές αλλαγές μπορούν να οδηγήσουν σε σταθερά οφέλη για το νευρικό σύστημα και την ψυχική υγεία.

Συμπέρασμα

Οι άνθρωποι γύρω μας δεν επηρεάζουν απλώς τη διάθεση μας, αλλά διαμορφώνουν το νευρικό μας σύστημα και την ψυχική μας λειτουργία. Η συνειδητή επιλογή του κοινωνικού κύκλου δεν είναι θέμα άνεσης ή κοινωνικής επιφάνειας· είναι στρατηγική για την ψυχική υγεία, την ανθεκτικότητα και την παραγωγικότητα. Ο εγκέφαλος και το σώμα ανταποκρίνονται σε θετικές ή τοξικές επιρροές, και αυτή η γνώση μπορεί να μας δώσει τον έλεγχο του περιβάλλοντός μας και της ευεξίας μας.

Διάλεξε συνειδητά ποιοι σε περιβάλλουν και παρατήρησε την αλλαγή στη διάθεση, στη σκέψη και στη ζωή σου.

Βιβλιογραφία

• Bowlby, J. (1980). Attachment and Loss: Vol. 3. Loss. Basic Books.

• Hatfield, E., Cacioppo, J. T., & Rapson, R. L. (1993). Emotional Contagion. Cambridge University Press.

• Singer, T. (2006). The neuronal basis and ontogeny of empathy and mind reading: Review of literature. Behavioral and Brain Sciences, 29(1), 1-71.

• Rizzolatti, G., & Craighero, L. (2004). The mirror-neuron system. Annual Review of Neuroscience, 27, 169–192.

• Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032–1039.

• Coan, J. A., & Sbarra, D. A. (2015). Social baseline theory: The role of social proximity in emotion and economy of action. Current Opinion in Psychology, 1, 102–107.

• McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.

• Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are. Guilford Press.