Τι είναι το gaslighting

Μια μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης που διαβρώνει την πραγματικότητα

Το gaslighting είναι ένας όρος που τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα, συχνά όμως με τρόπο ασαφή ή υπεραπλουστευμένο. Δεν πρόκειται απλώς για ψέμα, διαφωνία ή κακή επικοινωνία. Το gaslighting είναι μια συστηματική μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης, που έχει ως στόχο να κλονίσει την εμπιστοσύνη του ατόμου στη δική του αντίληψη, μνήμη και κρίση.

Το άτομο που υφίσταται gaslighting αρχίζει σταδιακά να αμφιβάλλει για το τι βλέπει, τι νιώθει και τι θυμάται. Η πραγματικότητα γίνεται ρευστή, ασταθής και τελικά εξαρτημένη από τον άλλον.

Η προέλευση του όρου

Ο όρος προέρχεται από το θεατρικό έργο Gas Light (1938) και τη μετέπειτα κινηματογραφική του μεταφορά (Gaslight, 1944). Στην ιστορία, ο σύζυγος χειραγωγεί τη σύζυγό του κάνοντάς τη να πιστεύει ότι χάνει τη λογική της, αλλοιώνοντας στοιχεία του περιβάλλοντος και αρνούμενος ότι κάτι έχει αλλάξει.

Από τότε, ο όρος χρησιμοποιείται στην ψυχολογία για να περιγράψει μια συγκεκριμένη δυναμική εξουσίας και ελέγχου.

Τι ΔΕΝ είναι gaslighting

Είναι σημαντικό να ξεκαθαριστεί τι δεν αποτελεί gaslighting:

• Μια απλή διαφωνία

• Μια διαφορετική οπτική

• Ένα μεμονωμένο ψέμα

• Μια κακή ανάμνηση γεγονότων

• Μια σύγκρουση χωρίς πρόθεση ελέγχου

Το gaslighting προϋποθέτει επαναληπτικότητα, πρόθεση και ανισορροπία δύναμης.

Πώς λειτουργεί το gaslighting

Το gaslighting δεν είναι άμεσο. Είναι σταδιακό και διαβρωτικό. Συχνά ξεκινά με μικρές αμφισβητήσεις και καταλήγει σε πλήρη αποδιοργάνωση της αυτοαντίληψης του ατόμου.

Κύριοι μηχανισμοί:

1. Άρνηση της πραγματικότητας

   • «Αυτό δεν έγινε ποτέ»

   • «Το φαντάστηκες»

2. Υποτίμηση συναισθημάτων

   • «Είσαι υπερβολικός/ή»

   • «Κάνεις δράμα χωρίς λόγο»

3. Ανατροπή ευθύνης

   • «Αν δεν ήσουν έτσι, δε θα αντιδρούσα έτσι»

   • «Εσύ με έκανες να το κάνω»

4. Απομόνωση

   • Υπονόμευση σχέσεων και εξωτερικών πηγών επιβεβαίωσης

5. Σύγχυση και αντιφατικά μηνύματα

   • Εναλλαγή φροντίδας και απόρριψης

Σε ποιες σχέσεις εμφανίζεται

Το gaslighting μπορεί να εμφανιστεί σε:

• Συντροφικές σχέσεις

• Οικογένεια (γονέας–παιδί)

• Εργασιακό περιβάλλον

• Θεραπευτικό πλαίσιο (κακοποιητικά)

• Φιλικές σχέσεις

Δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένο φύλο ή ρόλο, αν και συχνότερα εμφανίζεται εκεί όπου υπάρχει δομική ανισότητα δύναμης.

Ποιοι άνθρωποι ασκούν gaslighting

Δεν είναι όλοι οι άνθρωποι που κάνουν gaslighting «κακοί» ή πάντα συνειδητοί. Ωστόσο, συχνά παρατηρείται σε άτομα με:

• Ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά

• Αντικοινωνικά στοιχεία

• Έντονη ανάγκη ελέγχου

• Χαμηλή ανοχή στη ματαίωση

• Αδυναμία ανάληψης ευθύνης

Για τον gaslighter, η παραδοχή λάθους ισοδυναμεί με απειλή της ταυτότητας.

Πώς βιώνεται από το άτομο που το υφίσταται

Τα άτομα που βιώνουν gaslighting συχνά αναφέρουν:

• Σύγχυση

• Χρόνια αμφιβολία για τον εαυτό

• Μείωση αυτοεκτίμησης

• Άγχος και κατάθλιψη

• Υπερεπαγρύπνηση

• Δυσκολία λήψης αποφάσεων

• Ανάγκη εξωτερικής επιβεβαίωσης

Η πιο επικίνδυνη συνέπεια είναι η αποξένωση από το εσωτερικό βίωμα.

Gaslighting και τραύμα

Το gaslighting αποτελεί μορφή συναισθηματικής κακοποίησης και μπορεί να οδηγήσει σε τραυματικά συμπτώματα, ιδιαίτερα όταν:

• Ξεκινά σε νεαρή ηλικία

• Διαρκεί χρόνια

• Συνδέεται με εξάρτηση (συναισθηματική, οικονομική)

Σε πολλές περιπτώσεις συνδέεται με σύνθετο τραύμα (C-PTSD).

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αναγνωριστεί

Το gaslighting είναι δύσκολο να αναγνωριστεί γιατί:

• Δεν αφήνει ορατά σημάδια

• Συμβαίνει μέσα σε σχέσεις οικειότητας

• Το άτομο μαθαίνει να αμφισβητεί τον εαυτό του

• Ο δράστης συχνά εμφανίζεται πειστικός

Συχνά το άτομο φτάνει στη θεραπεία λέγοντας:

«Δεν ξέρω αν εγώ είμαι το πρόβλημα».

Πώς διαφέρει από την υγιή σύγκρουση:

Υγιής σύγκρουση Gaslighting

Αναγνωρίζονται διαφορετικές οπτικές Ακυρώνεται η εμπειρία

Υπάρχει ανάληψη ευθύνης Υπάρχει μετάθεση ευθύνης

Στόχος η κατανόηση Στόχος ο έλεγχος

Ενισχύεται η αυτονομία Υπονομεύεται η αυτονομία

Τι βοηθά στην αποκατάσταση

1. Ονομασία της εμπειρίας

Η αναγνώριση ότι πρόκειται για gaslighting είναι το πρώτο βήμα αποκατάστασης της πραγματικότητας.

2. Επανασύνδεση με το βίωμα

Μαθαίνω να εμπιστεύομαι ξανά:

• τι νιώθω

• τι σκέφτομαι

• τι θυμάμαι

3. Όρια

Η θέσπιση ορίων είναι κρίσιμη, αν και συχνά δύσκολη.

4. Ψυχοθεραπεία

Η θεραπεία βοηθά:

• στην αποκατάσταση της αυτοαντίληψης

• στην επεξεργασία του τραύματος

• στη διάκριση ευθύνης

Ο ρόλος της ψυχοθεραπείας

Η ψυχοθεραπεία δεν «πείθει» το άτομο ότι έχει δίκιο. Δημιουργεί χώρο ώστε το άτομο να εμπιστευτεί ξανά τη δική του εμπειρία.

Ιδιαίτερα χρήσιμες προσεγγίσεις:

• Θεραπεία τραύματος

• Σχηματοθεραπεία

• CBT (για αποδόμηση εσωτερικευμένων πεποιθήσεων)

• Θεραπεία εστιασμένη στη συμπόνια

Συμπερασματικά

Το gaslighting δεν είναι απλή σύγκρουση. Είναι μια μορφή ψυχολογικής κακοποίησης που διαβρώνει σταδιακά την αίσθηση του εαυτού. Η αναγνώρισή του είναι πράξη προστασίας και αποκατάστασης.

Η πραγματικότητα του ατόμου δεν χρειάζεται επιβεβαίωση για να είναι έγκυρη. Χρειάζεται χώρο για να ακουστεί.

Βιβλιογραφία

• Abramson, K. (2014). Turning up the lights on gaslighting. Philosophical Perspectives, 28, 1–30.

• Dorpat, T. L. (1996). Gaslighting, the double whammy, interrogation, and other methods of covert control. Jason Aronson.

• Stern, R. (2007). The Gaslight Effect. Morgan Road Books.

• Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875.

• Walker, L. E. (2009). The battered woman syndrome. Springer.

• Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.

• American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR. APA Publishing.

• Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.